یه مطلب از سایت مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام

جنگ سرد جدید: امکان یا امتناع؟

درآمد

تغییر لحن سیاست‌مداران روسیه نسبت به مجموعه غرب و به ویژه ایالات متحده، در ماه‌های اخیر بحث‌های رسانه‌ای مختلفی را پیرامون دگرگونی در تعاملات قدرت‌های بزرگ در پی داشته است. برخی این تغییر لحن را که به آشکارترین شکل در کنفرانس امنیتی مونیخ از سوی پوتین بیان شد، نقطه آغازی بر «جنگ سرد» جدید می‌دانند. در این قالب آینده روابط قدرت‌های بزرگ (مجموعه غرب از یکسو و روسیه و چین از دیگر سو)، بیشتر به گذشته، یعنی دوران جنگ سرد شبیه خواهد بود.

نظر به اهمیت درک و نحوه تعامل قدرت‌های بزرگ در شرایط جدید جهانی برای کشورهای دیگر، در این مقاله برآنیم تا با دیدی انتقادی مفهوم جنگ سرد جدید و امکان تکرار الگوی گذشته تعامل قدرت‌های بزرگ را بررسی کنیم.

الف) مروری بر جنگ سرد

جنگ سرد را می‌توان دست‌آورد فرایند انتقال قدرت دانست. به این معنا که قدرت، به عنوان متغیر اصلی چینش بازیگران در صحنه سیاست بین‌الملل، از کشورهایی به کشورهای دیگر منتقل شد. این انتقال قدرت با جنگی ویران‌گر صورت گرفت، جنگی که چندین میلیون کشته برجای گذاشت.

دوره قبل از جنگ جهانی دوم، دوره‌ای بود که هژمونی بریتانیا در سیاست بین‌الملل، آشکارا رو به زوال می‌رفت و در همین زمان قدرت‌های جدیدی ظهور می‌کردند. از این میان آلمان به عنوان قدرتی به سرعت در حال ظهور و به شدت ناراضی از نظم و وضع موجود، جنگی را در جهت تغییر این وضعیت به راه انداخت؛ نتیجه این جنگ، زوال قدرت‌های اروپایی و انتقال مرکز ثقل نظام بین‌الملل به خارج از این قاره بود. در دوران پس از جنگ، آلمان، بریتانیا و فرانسه به عنوان قدرت‌های برتر قبل از جنگ، رو به زوال رفتند و ایالات متحده و شوروی به عنوان قدرت‌های بزرگ جدید سربرآوردند. این دو کشور با آنکه در جنگ جهانی دوم با همکاری یکدیگر فاشیسم را سرکوب کرده بودند، اما خیلی زود دریافتند که به دلیل تفاوت‌ها و تعارضات عمیق ارزشی و منفعتی، باید رویاروی یکدیگر قرار گیرند. این رویارویی با نمونه‌های قبل از آن عمیقاً متفاوت بود، زیرا سرشت بالقوه فاجعه‌بار سلاح هسته‌ای، مطلوبیت جنگ تمام‌عیار میان دو قدرت را به شدت کاهش داد و آن دو را به مدیریت تنش یا به اصطلاح نوعی جنگ سرد واداشت.

آنچه جنگ سرد را امکان‌پذیر کرد و تداوم داد، موازنه نسبی میان ایالات متحده و شوروی در وجوه پراهمیت قدرت نظامی و ایدئولوژیک بود. در حوزه نظامی نوعی موازنه در توان هسته‌ای دو کشور وجود داشت که بازدارندگی و در نتیجه حفظ وضع موجود را امکان‌پذیر می‌کرد؛ در حوزه ایدئولوژیک نیز نوعی توازن وجود داشت، زیرا ایدئولوژی‌های کمونیسم و لیبرالیسم در کشورهای مختلف پراکنده شده بودند و دو ابرقدرت بر این مبنا کشورها را وارد جبهه خود می‌کردند. به همین دلیل در آن دوران، تعداد معدودی از کشورها را می‌توان یافت که سامان سیاسی خود را فارغ از ایدئولوژی‌های مطلوب دو قطب، طراحی کرده باشند.⁽¹⁾

از سوی دیگر، آنچه در پایان بخشیدن به جنگ سرد نقش تعیین‌کننده‌ای داشت، بر هم خوردن موازنه قدرت میان ایالات متحده و شوروی بود. در اواخر جنگ سرد، شوروی از رقابت ژئوپولیتیک و مسابقه تسلیحاتی با ایالات متحده، به دلیل هزینه‌های فرساینده آن، بازماند. از طرفی دیگر ناکارآمدی ایدئولوژی کمونیسم و مدل توسعه شوروی آشکار شد و کشورهای اقماری از آن رویگردان شدند. فروپاشی شوروی، نقطه پایانی بر چند دهه جنگ سرد بود و باعث شد ایالات متحده به عنوان «تنها ابرقدرت» مطرح شود. این وضعیت تاکنون تداوم یافته و باعث شده نظمی که انعکاس خواست و منافع این کشور و همراهان آن است در سیاست بین‌الملل شکل بگیرد، گرچه دارای شکنندگی‌هایی نیز هست. اما سؤال پراهمیت این است که آیا تا آینده‌ای قابل پیش‌بینی، امکان تغییر نظم بین‌المللی آمریکا محور، وجود خواهد داشت؟

پیش‌شرط ‌های تغییر نظم بین‌المللی

نظم بین‌المللی در ساده‌ترین تعریف آن عبارت است از: نظام سیاسی سلسله مراتبی که انعکاس منافع دولت یا دولت‌های مسلط است. تغییر در این نظم هنگامی رخ می‌دهد که قدرت‌های بزرگ در حال ظهور یا افول باشند و مبارزه‌ای بر سر قواعد و نهادهای بین‌المللی درگیرد.

تغییر در نظم بین‌المللی، در متون سیاست بین‌الملل، تحت عنوان «انتقال قدرت»، نظریه‌پردازی شده است. آنچه از مباحث نظری این عنوان می‌توان دریافت؛ این است که قدرت‌های در حال ظهور باید به لحاظ برابری در قدرت، به حد قدرت‌های حافظ نظم و وضع موجود ارتقاء یابند، تا شرایط لازم برای تغییر در نظم بین‌المللی فراهم شود.

به لحاظ تاریخی انتقال‌های اولیه قدرت در اروپا صورت گرفت. اولین انتقال عمده قدرت، در قرن هفدهم، با ظهور امپراتوری هابسبورگ و تلاش آن برای برتری یافتن در اروپا، ایجاد شد. قدرت امپراتوری هابسبورگ در اوایل قرن هفدهم به اوج خود رسید، اما به تدریج با چالش چند دولت در حال ظهور اروپا، به ویژه فرانسه، روبه‌رو شد. شکست امپراتوری هابسبورگ در مقابل این چالش‌ها، باعث انعقاد معاهده پیه‌نس در سال ???? و آغاز دوره‌ای از کشمکش قدرت‌های بزرگ و چند مرکزی بودن نظم در درون این قاره شد.

دومین مجموعه از انتقال قدرت‌ها در اروپا، بین سال‌های 1660 و 1815 میلادی صورت گرفت. ابتدا، فرانسه ظهور کرد و به مدت یک قرن و نیم قدرت مسلط این قاره بود. از سوی دیگر در اوایل قرن هجدهم بریتانیا به عنوان قدرت بزرگ دیگر سربرآورد. رقابت بین این دو قدرت و ضعف تدریجی فرانسه در این قرن باعث شد تا بریتانیا در ابتدای قرن نوزدهم به عنوان قدرت مسلط ظهور کند. در این مرحله (سال‌های 1815 تا 1914)، تداوم تسلط بریتانیا باعث شد تا نظم بین‌المللی، نسبتاً ثابت بماند و تغییر چشم‌گیری در سلسله مراتب قدرت‌های بزرگ صورت نگیرد.

نکته پراهمیت در بحث حاضر این است که تسلط بریتانیا در صحنه سیاست بین‌الملل آن روزگار، عمدتاً مبتنی بر اقتصاد پیشرفته آن کشور، امپراتوری گسترده و قدرت دریایی بود. بریتانیا قبل از سال 1815، فرانسه را از نظر حجم اقتصاد و تولید ثروت پشت سر گذاشت، به گونه‌ای که فاصله دو کشور در طول قرن نوزدهم همواره افزایش یافت. بریتانیا در نیمه اول قرن نوزدهم، سالانه به طور متوسط رشد اقتصادی شش درصدی را تجربه می‌کرد، در حالی که متوسط رشد اقتصادی اروپا در فاصله این‌ سال‌ها 5/1درصد بود.⁽²⁾

در نیمه دوم قرن نوزدهم، با شروع جنگ‌های جهانی قرن بیستم، مجموعه جدیدی از انتقال قدرت‌ها در صحنه بین‌الملل به وقوع پیوست و در آنها، آلمان نقش کانونی ایفا کرد. رشد اقتصادی و نظامی آلمان که از دوران بیسمارک آغاز شده بود، به سرعت ادامه یافت. در دهه‌های 1880 و 1890این کشور به سرزمین‌های ماوراء بحار دست یافت و نیروی دریایی قدرت‌مندی را بنیان‌گذاری کرد. اقتصاد آلمان در سال 1880، معادل یک سوم اقتصاد بریتانیا بود، اما در سال 1903، یعنی پس از سه دهه، آلمان در حوزه‌های اقتصادی و نظامی، بریتانیا را پشت سر گذاشت.

ظهور سریع آلمان، بار دیگر موجبات انتقال قدرت را به وسیله جنگ جهانی، فراهم آورد. به موازاتی که آلمان قدرتمندتر و ناراضی‌تر می‌شد، معضلات امنیتی این کشور با قدرت‌های اروپایی نیز ابعاد جدی‌تری به خود می‌گرفت. پایان این معضلات، جنگ جهانی اول بود که به شکست و زوال موقت آلمان انجامید. اما آلمان از سال 1923، بار دیگر به سرعت در مؤلفه‌های مختلف قدرت رشد کرد، به گونه‌ای که در آستانه جنگ جهانی دوم، برای دومین بار بریتانیا را پشت سر گذاشت.

پیامد جنگ جهانی دوم، زوال قدرت‌های اروپایی و انتقال مرکز ثقل قدرت، به خارج از این قاره بود. در این دوران ایالات متحده و شوروی به عنوان قدرت‌های جدید ظهور کردند، به نظمی جدید و دوقطبی شکل دادند و موجبات جنگ سرد را پدید آوردند.⁽³⁾

از آنچه به طور بسیار مختصر پیرامون تغییر در نظم‌ بین‌المللی چند قرن گذشته گفته شد، می‌توان دریافت که «تغییر در قدرت بازیگران اصلی»، شرط لازم در تغییر نظم بین‌المللی است. به همین دلیل در ادامه برمبنای مفروض فوق‌‌الذکر، امکان شکل‌گیری جنگ سرد جدیدی را بررسی می‌کنیم.

جنگ سرد جدید: امکان یا امتناع

برمبنای آنچه در صفحات قبل در قالب تئوری و تاریخ سیاست بین‌الملل بیان شد، شکل‌گیری جنگ سرد جدید میان قدرت‌های بزرگ نیازمند برابری تقریبی در قابلیت‌ها و توانایی‌های حداقل دو قدرت بزرگ است؛ این در حالی است که آشکارترین ویژگی نظم موجود بین‌المللی، تفاوت فاحش قدرت ایالات متحده با سایر قدرت‌های بزرگ است.

دقت در تاریخ ظهور و افول قدرت‌های بزرگ نشان می‌دهد قدرت مسلط هر دوره‌ای، در حوزه‌های اقتصادی و نظامی نسبت به سایرین برتری آشکاری داشته است. نمودار ذیل این امر را به خوبی نشان می‌دهد.⁽⁴⁾

ایالات متحده گویاترین و آخرین این نمونه‌هاست. قدرت عظیم این کشور در اصل بر اقتصادی پیشرفته استوار شده است و هم‌اکنون نیز پیشرفته‌ترین بخش اقتصاد جهانی را در کنترل خود دارد.

نکته پراهمیت از منظر بحث حاضر، فاصله قدرت ایالات متحده در وجوه مختلف با سایر قدرت‌های بزرگ است. در بررسی‌های علمی که پیرامون ابعاد مختلف توانایی‌های قدرت بزرگ یا به بیان دیگر قدرت ملی جامع[1] (وجوه سخت و نرم قدرت) صورت گرفته است، این اجماع نظر وجود دارد که ایالات متحده با فاصله، نسبت به سایر قدرت‌های بزرگ، از بیشترین قدرت برخوردار است. این بررسی‌ها در جدول ذیل خلاصه شده است:

رده‌بندی قدرت‌های بزرگ برمبنای قدرت ملی جامع (صد واحد)

جامع قدرت	کشور
90/62	ایالات متحده
65/4	بریتانیا
63/3	روسیه
62	فرانسه
61/93	آلمان
59/10	چین
57/84	ژاپن

با توجه به این وضعیت اغلب پیش‌بینی‌های علمی پیرامون چینش قدرت‌های بزرگ تا آینده‌ای قابل پیش‌بینی حکایت از آن دارد که ایالات متحده همچنان با فاصله چشم‌گیری نسبت به سایرین برتر باقی خواهد ماند.

نکته پراهمیت دیگر آنکه اشتراکات منفعتی و هویتی گسترده میان ایالات متحده و قدرت‌های بزرگ همسو با آن (بریتانیا، فرانسه، آلمان و ژاپن) باعث شده است تا آنها جامعه امنیتی تشکیل‌دهند، بدان معنا که اولاً در مقابله با قدرت‌های بیرون از این مجموعه رویکردهای مشترک اتخاذ می‌کنند و ثانیاً مهم‌تر آنکه تغییر و تحولات در قدرت هر یک از آنان، موجبات نگرانی و رقابت امنیتی سایر اعضا را فراهم نمی‌آورد.⁽⁶⁾

در خارج از این مجموعه چین و روسیه قرار دارند و برمبنای بررسی‌های علمی، تنها چین است که در آینده، قابلیت کسب قدرتی برابر با ایالات متحده را دارد. اما این کشور نیز برمبنای خوشبینانه‌ترین پیش‌بینی‌ها، بین سال‌های 2040 تا 2050، می‌تواند به لحاظ اقتصادی با ایالات متحده برابری ‌کند. بنابراین می‌توان گفت تا آن هنگام، ایالات متحده همچنان به عنوان تنها ابرقدرت جهان باقی خواهد ماند.

جمع‌بندی

از آنچه به طور مختصر پیرامون چینش قدرت‌های بزرگ و پیش‌بینی روند آینده در مورد قابلیت‌های آنان ارائه شد، می‌توان دریافت که پیش شرط‌های لازم جهت تغییر نظم بین‌المللی و به تبع آن شروع «جنگ سرد» جدید، تا آینده‌ای قابل پیش‌بینی، وجود ندارد؛ زیرا شرط لازم برای شکل‌گیری چنین وضعیتی، برابری نسبی در توانایی‌های حداقل دو قدرت بزرگ است، در حالی که بر مبنای آمار و ارقام موجود هیچ‌یک از قدرت‌های فعلی تا آینده نزدیک قادر به کسب توانایی‌هایی برابر با ایالات متحده نخواهند بود.

نکته‌ای که در اینجا ذکر آن ضروری است این است که باید میان «قدرت و نفوذ»، تفکیک قائل شد. شکی نیست که نفوذ و محبوبیت ایالات متحده در بخش‌های مهمی از جهان کاهش یافته است و مخالفت با اقدامات یک جانبه آن کشور در افکار عمومی مناطق مختلف، به نسبت‌های متفاوتی ظهور و بروز پیدا می‌کند. اما فراز و فرود نفوذ، با تغییر در پایه‌های قدرت آن کشور، که اقتصاد پیشرفته و توانایی نظامی گسترده است، تفاوت بنیادین دارد، تفاوتی که اغلب در بحث‌های رسانه‌ای نادیده گرفته می‌شود.

بر این مبنا می‌توان گفت: نظم بین‌المللی تا آینده‌ قابل پیش‌بینی و در صورت تداوم روندهای موجود یک ـ چندقطبی و آمریکا محور باقی خواهد ماند، نظمی که در آن ایالات متحده با اقدامات یکجانبه‌گرایانه (جنگ عراق)، و چندجانبه‌گرایی و تشکیل کنسرت قدرت‌های بزرگ (بحران کره شمالی)، تلاش خواهد کرد با چالش‌های پیش روی این نظم مقابله و نقش مسلط خود را حفظ کند.

آنچه باید توجهی ویژه به آن داشت، این است که نظم آمریکا محور طبیعتاً آسیب‌پذیری‌ها و شکنندگی‌هایی دارد و خواهد داشت و تداوم آن بدان معناست که امکان دگرگونی این نظم غیرمحتمل است. بنابراین شکل‌گیری جنگ سرد جدید نه یک «امکان» بلکه «امتناع» است.

تداوم نظم آمریکا محور طبعاً برای قدرت‌های منطقه‌ای که رویکردهای متفاوتی را دنبال می‌کنند، محیط استراتژیک نامطلوبی را رقم می‌زند؛ محیطی که هر رفتاری در آن باید با هوشمندی و احتیاط بسیار بالایی صورت گیرد. به بیان شفاف‌تر، بحث‌های پیش پا افتاده رسانه‌ای نباید تأثیر چندانی بر رفتار تصمیم‌گیران این کشورها بگذارد.

 

پی‌نوشت‌ها

1. Avery Goldestein, “Challenges of rising China”, Strategic Studies, Spring 2007

2. John J. Mersheimer, “Tragedy of Power Politics” New York: W.W. Norton, 2007

3. Avery Goldestein, “Rising to the Challenge: China grand Strategy and International Security , Stanford University press, 2005

4. سنجش قدرت ملی در عصر فراصنعتی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات ابرار معاصر تهران، 1382.

5. http://www.wikipedia.org

Robert Jervis, “Theories of war in the era of Leading Peace” American Political Science Review, Spring 200

سلام

این روزا اصلا حوصله نوشتن ندارم.حوصله فکر کردنم ندارم.حوصله خودمو هم ندارم.

دلم مرده نمی تونم از ته دل  بخندم از هیچی لذت نمی برم.بگذریم دیشب مصاحبه جالبی بود بین سولانا و دو تا از مجری های گفتگوی خبری شبکه دو

خوب بود مردم از زبون خودشون شنیدن حرفای اونارو.خواسته هاشون رو.هی ....

یه دوستی هم پرسیده بودند نظرت درباره صندوق پول چیه؟جا داره که از ایشون بپرسم منظورتون از صندوق پول چیه؟کاردش و شیوه عملکرد اون چطوره؟و..... تا بتونم نظر بدم ما معمولا طرح های خوبی دارم اما پای اجرا....

واسم دعا کنید.

معنای تحصیلات عالی

علی سرزعیم

اسفند و فروردین ماه برای بخش بزرگی از جامعه ما یعنی جوانان دانشگاهی معنایی دیگر دارد. در این ماهها امتحان سراسری کارشناسی ارشد، دوره تخصصی پزشکی و برخی آزمون های دکتری برگزار می گردد. همانگونه که همه می دانیم رقابت شدیدی برای قبولی در این آزمون وجود دارد و این رقابت رو به تشدید است. برخی پیش بینی می کنند که وضعیت این آزمون مشابه آزمون دوره کارشناسی گردد.

شواهد موجود مبنی بر کثرت کلاس های آمادگی برای کنکور کارشناسی ارشد و دکترا نیز موید این ادعا است.

ضروری است که از خود سوال کنیم که دلیل این اقبال فراگیر چیست و چرا چنین تلاشی از سوی جوانان صورت می گیرد تا به مقطع بعدی تحصیلی راه یابند. شاید طرح این سوال برای برخی بی معنی باشد چون فضای اجتماعی ایران به نحوی است که به صورت طبیعی انتظار می رود تا جوانان مسیر تحصیل و ادامه آن را دنبال کنند و چرایی آن را بدیهی بپندارند. با ذکر یک خاطره می توان عجیب بودن این وضعیت را برای خوانندگان متذکر شد. نگارنده سالها قبل مسافرتی به کشور سوریه و شهر دمشق نمود. در این بازدید از  جوانی سوری که مغازه ای داشت سوال شد که چرا به دانشگاه نمی روی و درس بخوانی. او نگاهی کرد و گفت تا به حال به این مسئله فکر نکرده بودم. حقیقتش وقتی از محل این مغازه درآمد دارم چرا به گزینه دیگری فکر کنم.

واقعیت امر آنست که طرح این سوال، اهمیت دارد و نباید جواب به آن را بدیهی دانست. آنچه در ایران توجیه کننده این اشتیاق فراگیر جوانان برای ادامه تحصیل است چند عامل می باشد:

بالا بودن مدرک تحصیلی نشانی از شخصیت ممتازتر تلقی می گردد. امروزه به غلط تصور می شود که اگر کسی دارای مدرک کارشناسی ارشد بود تحلیل های بهتری نسبت به یک فرد دارنده مدرک کارشناسی در حوزه های مختلف ارائه می کند در حالیکه چنین نیست و نمی توان انتظار داشت که گذراندن بیست و چند واحد تخصصی در یک زمینه خاص بتواند دیدگاه اجتماعی، سیاسی و اقتصاد افراد را دچار تغییرات شگرفی نماید. این توهم آنقدر فراگیر است که نهایتا مصوبه ای به تصویب رسید که حداقل مدرک لازم برای کاندیداتوری نمایندگی مجلس را کارشناسی ارشد تعریف کرد.

در ایران و بسیاری از کشورهای خاورمیانه، بهترین بازار کار، دولت و سازمانهای دولتی است. متاسفانه چون این سازمانها عموما نسبت به هر گونه تبعیض حساسیت دارند و کارایی را در مرتبه دوم اهمیت قرار می دهند، در هنگام انعقاد قرارداد مدرک تحصیلی را ملاک تعیین دستمزد قرار می دهند نه کارایی افراد. یک دلیل آن نیز این است که این شاخص عینی است و نمی تواند بهانه ای برای شکایت عده ای مبنی بر وجود تبعیض در انعقاد قرارداد فراهم کند.

یک دلیل دیگر اقبال به مدرک تحصیلی این است که تصور می شود با داشتن مدرک بالاتر ارتقای سازمانی راحت تر و سریعتر ممکن می گردد. وقتی فرد با مدرک کارشناسی ارشد وارد یک سازمان شود، در موقعیت بالاتری قرار می گیرد و سرعت ارتقای سازمانی اش بیشتر از کسی است که با مدرک کارشناسی وارد شده و بر اساس کارایی و تجربه ارتقا می یابد.

نکته دیگری که اختصاص به مدرک دکتری دارد این است که امروزه یک تلقی نادرست نسبت به این مدرک به وجود آمده است و آن این است که کسب مدرک دکتری و عضو هیات علمی شدن یک موقعیت امن شغلی فراهم می کند تا فرد بتواند ریسک های شغلی ناشی از بازار کار یا بازار سیاست را از این طریق برای خود به حداقل رساند. به عبارت ساده تر، بسیاری به دنبال رسیدن به مناصب سیاسی، سازمانی و یا تجاری هستند اما می دانند که این عرصه ها خصوصا در ایران شدیدا دچار تغییر و تحول است و هیچ امنیت شغلی به همراه ندارد. لذا به دانشگاه به عنوان ملجا امنی نگاه می کنند که با هزینه ای اندک – تدریس چند ساعت در هفته- می توان کانون را برای خود حفظ کرد و هر گاه که شرایط بیرونی نامساعد بود به آن پناه آورد.

حال برای اینکه عجیب و غیرمتعارف بودن این تحلیلها و دیدگاه ها مشخص شود نیم نگاهی به عرصه دانشگاه و فلسفه آن در کشورهای دیگر می کنیم. اصولا در بسیاری از کشورها نظیر کشورهای آمریکای شمالی دوره فوق لیسانس وجود دارد. دانشجویان ابتدا در سطح undergraduate تحصیل می کنند و در صورت علاقه مندی به سطح graduate یا همان دکتری وارد می شوند. در این کشورها دوره های کارشناسی ارشد معدودی آنهم در رشته های مدیریت و اقتصاد کاربردی برگزار می شود که مشتریان هدف این دوره ها عموما مدیران اجرایی و مدیران دولتی هستند. این افراد کسانی هستند که با طی دوره کارشناسی حداقل های لازم برای نگاه منطقی به مسائل مختلف و چگونگی حل آنها را آموخته و سپس جذب بازار کار شده و پس از کسب تجربه در این دوره ها وارد می شوند تا اولا با مفاهیم کلاسیک مدیریت و اقتصاد آشنا شوند و یا سطح دانش تخصصی خود را کمی ارتقا دهند چرا که گمان می کنند با سطح فعلی نمی توانند به خوبی از پس حل مسائل تجاری و کاری شان بر آیند. این افراد برای این به سراغ چنین کلاس هایی می آیند تا دانشی را به عنوان مکمل تجربه شان بیاموزند و یا دید وسیعتری نسبت به عرصه تجارت، اقتصاد جهانی و یا مهارت های عمومی اداره بهتر سازمانها و شرکت ها کسب کنند. برای این افراد نفس این مدرک چندان اهمیت ندارد بلکه کارکرد آن مهم است.

در سیستم اروپایی نیز تحصیلات بعد از کارشناسی به دو مقطع فوق لیسانس و دکتری تقسیم می شود که در دوره فوق لیسانس درس محور است اما در دوره دکتری، کار اصلی تحقیق و پژوهش است. البته باید اذعان داشت که برخی کشورهای اروپایی هستند که سیستمی مشابه سیستم ایران را بکار می گیرند اما روند عمومی به نفع این سیستم نیست.

در کشورهای غربی به دوره تحصیلات عالی به این چشم نگاه می شود که شخص قرار است در طی آن مهارت های تئوریک و پیچیده ای را کسب کند که بیشتر برای انجام تحقیقات لازم است. کسانی عموما وارد دوره دکتری می شوند که بخواهند در عرصه آکادمیک یا پژوهش باقی بمانند. معمولا به فعالیت آکادمیک به عنوان فعالیتی که سرریز اجتماعی مثبت دارد نگاه می شود یعنی فعالیت هایی که فایده آن نهایتا به جامعه بر می گردد. لذا بودجه دانشگاه ها عموما از محل کمک های دولتی یا وقف و یا کمک های خیرین و همچنین شهریه های دانشجویان لیسانس تامین می گردد. با این توصیف دانشگاه ها به کسانی که برای دوره های عالی وارد می شوند نیز کمک مالی می کنند ولی از دانشجویان لیسانس که می آیند تا مهارتی را برای بازار کار و عرصه کسب و کار بیاموزند شهریه می گیرند. عموما دستمزد فعالیت های آکادمیک کمتر از متوسط آن چیزی است که در عرصه کسب و کار پرداخت می شود. لذا اصولا یک بحث جدی مطرح است که آیا به دلیل وجود چنین نظام انگیزشی افراد باهوش جذب نظام آکادمیک خواهند شد؟ نظر برخی منفی است. کسانی که نظام آکادمیک را طراحی کرده اند تمهیداتی را به کار بسته اند تا مطلوبیت فعالیت آکادمیک را بیشتر کنند. این امر از طریق اعطای امتیازات خاص به اساتید دانشگاه ممکن گردیده است. یکی از این امتیازات امنیت شغلی است. در نظام اقتصاد بازار که امنیت شغلی یک دغدغه عمومی است، اساتید دانشگاه عموما از شغل های مطمئنی برخوردارند به این معنی که بعد از گذشت چند سال و چاپ برخی مقالات به موقعیتی می رسند که به لحاظ قانونی به راحتی نمی توان آنها را اخراج نمود. همچنین ساعات فراغت در طول هفته و تعطیلات تابستان از دیگر مشوق هایی است که می تواند جذابیتی را برای این مشاغل فراهم آورد. به عبارت دیگر تلاش شده تا فاصله دستمزد فعالیت آکادمیک و فعالیت های تجاری در سطحی باشد که کسانی که از محل مطالعه و تحقیق یا تدریس مطلوبیت کسب می کنند، حاضر به قبول این تفاوت شوند. به تعبیر خودمانی و رایج دانشگاه برای کسانی که عشق کتاب، کتاب بازی و بحث های روشنفکری است جذابیت کافی دارد و برای این افراد این فاصله دستمزد قابل تحمل می شود. کاملا مشخص است که این گونه افراد همواره در جامعه کم هستند و اینها هستند که عموما متقاضیان مشاغل آکادمیک و دوره های دکتری را تشکیل می دهند. از اینرو در برخی از کشورهای غربی به افراد دانشگاهی نگاه های خیلی مثبتی وجود ندارد چرا که آنها را افرادی غرق در انتزاعیات و اهل تئوری و در عین حال وابسته به منابع دولت و اشخاص خیرنگاه می کنند و کسی که چندین سال را در دانشگاه بسر می برد فردی فاصله یافته از جهان واقع قلمداد می کنند در حالیکه خوددانشگاهیان تصویر معکوسی در ذهن دارند یعنی خود را آنقدر حکیم و اهل بصیرت می دانند که گرفتار مسائل پیش پا افتاده روزمره و اجرایی نمی کنند و از منظری بالاتر به گذر امور نظر می کنند. روشن است که چنین توصیفی اصولا درست است اما برای رشته های مختلف بسته به میزان کاربردی بودن آن قبض و بسط می یابد.

به این ترتیب روشن است که تصور عمومی موجود در جامعه ایران نسبت به کار آکادمیک تفاوت معناداری با تصور رایج در کشورهای غربی دارد. اخیرا در دانشگاه های ایران نیز جریانی به راه افتاده که اساتید بخواهند تا حضور مستمر در دانشکده ها داشته باشند و موظف باشند در هر سال تعداد مشخصی تحقیق و مقاله چاپ شده داشته باشند. این تدابیر روندی را بوجود خواهد آورد تا در ایران نیز شغل آکادمیک یک شغل تمام وقت تلقی شود و انسانها ناچار شوند تا میان فعالیت سیاسی یا تجاری و فعالیت آکادمیک یکی را انتخاب کنند و اگر بخواهند هر دو را همزمان داشته باشند قادر به انجام آن نباشند. در این صورت می توان حدس زد که رونق و جذابیت تحصیلات تکمیلی در ایران فروکش کند. البته عامل مهم و کلیدی در اینجا دستمزد رسمی دولتی برای مشاغل دانشگاهی و متوسط دستمزد بازار فعالیت های تجاری است. هرچه عرصه کسب و کار پررونق تر شود، هزینه دوری از این بازار بیشتر خواهد شد و انسانهای کمتری حاضر به هزینه کرد عمر خود در تحصیلات تکمیلی خواهند شد. از سوی دیگر هرچقدر که دانشگاهیان بتواند از طریق رایزنی و لابی گری و گرو ه های ذینفوذ خود در محافل تصمیم گیری دستمزدهای بالاتری را برای خود در بودجه دولت به تصویب رسانند، جذابیت مشاغل آکادمیک را افزوده و رقابت را برای خود تشدید خواهند کرد.